اندلان

از مراجعه به منابع موجود تاريخي چنين بر مي‌آيد كه كلمه « اسپاران» بطلميوس، « سپاهان» پهلوي و « اصبهان» عرب و « اصفهان» امروز لفظي قديمي است و به احتمال قريب به يقين كلمه‌اي پهلوي است و ريشه قديمي‌تر از پهلوي آن مكشوف نيست.در عهد اشكانيان، اصفهان مركز و پايتخت يكي از ايالت‌هاي وسيعي بود كه تحت فرمان ملوك اشكاني قرار داشت.در دوره ساسانيان، اصفهان محل سكونت و قلمرو و نفوذ « اسپوهران» يا اعضاي هفت خانواده بزرگ ايراني كه مشاغل عمده و مناصب سلطنتي در اختيار داشتند، بود. هم چنين در اين دوره اصفهان به عنوان مركز تجمع سپاه به منزله دژ مستحكمي به شمار مي‌رفت. شايد به همين علت بود كه يزدگرد سوم پس از شكست از اعراب مدتي در اصفهان به سر برد.شهر اصفهان پس از نبردي كه بين سردار ايراني و سردار عرب درگرفت، با كشته شدن سردار ايراني در محل رُستاق الشيخ به تصرف اعراب درآمد. مورخين بصره، فتح اصفهان را در سال 23 هجري ثبت كرده‌اند.بعد از اسلام، اصفهان مانند ديگر شهرهاي ايران تا اوايل قرن چهارم تحت سلطه اعراب بود و در زمان منصور خليفه عباسي، مورد توجه قرار گرفت و به حاكم اين شهر دستور داده شد كه در عمران و آباداني آن بكوشد. به همين منظور در دهكده خشينان ( احمد آباد فعلي) قصري عالي بنا گرديد و بارويي به دور شهر كشيده شد و خشينان به يهوديه متصل گشت. شهر اصفهان در قرون اوليه اسلامي از دو قسمت جِي و يهوديه تشكيل مي‌شد. جِي در قسمت شرق اصفهان و جوباره ( يهوديه ) در قسمت ديگر شهر قرار داشت.»در سال 319 هـ. ق مردآويج زياري اصفهان را متصرف شد و آنرا به پايتختي برگزيد و جشن سده را هر چه باشكوه‌تر در اين شهر برپا كرد. در سال 327 هـ. ق اين شهر به تصرف ركن الدوله ديلمي درآمد و آن را به پايتختي انتخاب كرد. بعد از آن شهر اصفهان رونق خود را بازيافت و مركز تجمع علما و شعرا شد.در سال 443 هـ.ق اصفهان به دست طغرل پادشاه سلجوقي فتح شد. در اين زمان عمارات، مساجد و كوشك‌هاي متعددي در شهر بنا گرديد.در زمان ملكشاه سلجوقي، اصفهان بار ديگر به پايتختي انتخاب شد و دوران طلايي ديگري را آغاز نمود. در اين دوره اصفهان از آبادترين و مهم‌ترين شهرهاي دنيا به شمار مي‌آمد.بعد از ملكشاه سلجوقي، جانشينان او در اصفهان مستقر شدند. اين شهر تا سال 633 هـ. ق در امان بود. در زمان حمله مغول‌ها سلطان جلال‌الدين خوارزمشاه اصفهان را مركز تجمع سپاه خويش قرار داد. فتح اصفهان به علت حصار مستحكم آن، مدت‌ها طول كشيد و سرانجام با خيانت شافعيان كه در اختلاف با حنفيان دروازه‌هاي شهر را بر روي سپاهيان مغول گشوده بودند، شهر سقوط كرد و مغول‌ها به قتل عام ساكنين شهر پرداختند. اين شهر در سال 639 هـ. ق تحت سلطه مغول قرار گرفت. پس از بازگشت سپاه مغول، شهر اصفهان مجدداً رونق يافت و قسمتي از آبادي و عمران گذشته خود را به دست آورد، تا اين كه مورد تاخت و تاز سپاهيان تيمور قرار گرفت. حملات تيمور لنگ ضررهاي جبران‌ناپذيري بر اصفهان وارد كرد. معروف است كه پس از آن كه عده‌اي از اهالي شهر سر به شورش برداشتند. تيمور براي سركوبي آن‌ها فرمان‌ قتل عام صادر كرد. بعد از حملات مغول و تيمور، اصفهان به علت موقعيت جغرافيايي مناسب، دوباره رونق يافت؛ در زمان حكومت صفويان توسعه فراواني پيدا كرد و بر جعميت آن نيز افزوده شد. شاه عباس صفوي اين شهر را تصرف و يك سال در آن سكونت كرد.دوران شكوفايي دوباره اصفهان با انتخاب اين شهر به عنوان پايتخت در زمان شاه عباس در سال 1000 هـ. ق آغاز شد. علت انتخاب اصفهان به عنوان پايتخت را بايد در دوري از قلمروهاي دولت عثماني در دوره جنگ‌هاي ايران و عثماني پي‌جويي كرد. اين انتقال انديشيده، به دليل موقعيت ممتاز جغرافيايي و ژئوپوليتيكي اصفهان و قرار گرفتن آن در قلب ايران و دوري از مرزهاي سياسي خطر آفرين بود. در اين دوره، قسمت مركزي شهر كشش و توانايي برآوردن نيازهاي سياسي، اقتصادي و فرهنگي جديد را نداشت. در جنوب ميدان قديم و در محل باغ بزرگ نقش جهان كه يادگار سلاجقه بود، مركز جديدي ايجاد گرديد. فعاليت اقتصادي شهر (بازار) با يك شبكه به مركز قديمي‌ شهر ارتباط يافت تا ضمن حفظ فعاليت نسبي بخش قديمي شهر، اهم فعاليت‌ها را به سوي خود جذب نمايد. علاوه بر اين ، ميدان شاه عباس و دو محله ديگر به نام‌هاي عباس‌آباد يا تبريزي‌ها ( جهت اسكان تجار تبريزي همراه شاه عباس) و جلفا ( براي اقامت ارامنه جلفاي ارس كه به منظور توسعه تجارت خارجي ايران، به اصفهان كوچانده شده بودند ) ايجاد شد. اين دو محله به وسيله چهار باغ و پل الله وردي خان ( سي و سه پل ) به ديگر قسمت‌هاي شهر متصل گرديد.پس از شاه‌عباس، جانشينان او نيز به توسعه شهر ادامه دادند. علاوه بر توسعه قسمت‌هاي شمالي شهر، دو واحد مهم مسكوني در جنوب رودخانه به وجود آوردند: يكي كاخ و باغ‌هاي سعادت‌آباد كه در جنوب غربي شهر و در زمان شاه سلطان حسين ايجاد گرديد، و به وسيله پل مارنان به شهر اصلي وصل شد.سقوط شهر اصفهان و انقراض سلسله صفويه كه پس از 6 ماه محاصره به دست محمود افغان انجام گرفت، بر روند توسعه شهر اصفهان در عصر صفوي نقطه پاياني گذاشت و شهر اصفهان دچار يك دوره انحطاط شد.افاغنه براي تقويت بنيان‌هاي حكومت خود، مركز شهر را كه قسمت اعظم بازار وكليه كاخ‌هاي صفويه و مساجد بزرگ را در بر داشت، با ايجاد بارو محصور كردند. شهر اصفهان درآن عصر دو حصار تودرتو داشت كه حصار داخلي به نام باروي اشرفي يا افاغنه معروف بود.در دوران زنديه و قاجاريه پايتخت كشور به شيراز و تهران انتقال يافت.در دوره افشاريه، شهر اصفهان رونقي دوباره يافت؛ ولي در عهد قاجاريه به علت انتقال پايتخت به تهران و حاكم شدن ظل السطان پسر ناصرالدين شاه بر اصفهان ( 1271 هـ .ق) انحطاط دوباره شهر اصفهان آغاز شد. معروف است كه ظل السلطان پسر ناصرالدين شاه زمين و مصالح آثار تاريخي شهر را به مردم مي‌فروخت ومي خواست به هر ترتيبي كه شده، مخارج قشون خود را كه از واحدهاي بسيار قوي و منظم كشور بود، تأمين كند.از ويژگي‌هاي اقتصادري شهر اصفهان در دوره قاجار، درآمد ناچيز زمين و عدم امنيت ملاكين بود.در دوره پهلوي با توجه به شرايط تاريخي و جغرافيايي، شهر اصفهان مورد توجه قرار گرفت؛ در بازسازي آثار تاريخي آن كوشش‌هايي به عمل آمد و توسعه صنعتي شهر و منطقه اصفهان آغاز شد.در طي دو دهه اخير شهر اصفهان توسعه فراواني يافته و نوسازي‌هاي جالب‌ توجهي در آن صورت گرفته است. اصفهان امروز يكي از شهرهاي بزرگ و سياحتي ايران و جهان است.