خانهٔ بروجردیها، خانهٔ قزوینیها، خانهٔ سرتیپی، خانهٔ یداللهی، خانهٔ حاج مصور الملکی، خانهٔ حقیقی، خانهٔ داوید، خانههای قدیمی جلفا، خانهٔ اعلم، خانهٔ قدسی، خانهٔ شیخالاسلام، خانهٔ حاج رسولیها، خانهٔ مارتاپیترز، خانهٔ سوکیاس، خانهٔ پطروس.
خانهٔ بروجردىها
خانهٔ بروجردىها در شهر کاشان در نزديکى حمامى با نام بروجردىها در خيابان علوى واقع شده است. اين خانه براساس اطلاعات کتيبههاى موجود در سالهاى ۱۲۹۲ تا ۱۳۱۰ ساخته شده است.
خانه توسط حاج سيد جعفر نطنزى که از بروحرد مالالتجاره وارد کاشان مىکرد ساخته شده است. ساختمان از شاهکارهاى معمارى خانههاى مسکونى کاشان و ايران است که از نظر ويژگىهاى معمارى از بهترين خانههاى دوران اخير محسوب مىشود.
بادگير خانه بروجرديها، كاشان
خانهٔ اعلم
در خيابان عبدالرزاق و در کوچهاى روبهروى تل عاشقان و در قلب بافت قديم اصفهان خانهاى قرار گرفته که به لحاظ زيبائى و تزئينات پُرکار و ويژگىهاى هنرى و نقاشى روى گچ و نقاشى روى آئينه و صنايع چوبى و حجارى در عداد بناهاى شاخص اصفهان بهشمار مىرود.
اين خانه که سالها از طرف مالکان بلااستفاده رها شده بود، پس از خريدارى مورد مرمت و بازسازى قرار گرفت. متأسفانه قسمتهائى از اين بناى جالب بهوسيلهٔ افراد سودجو که وجود اين اثر نفيس را مزاحمتى براى اهداف سودجويانهٔ خود مىدانستند تخريب شده است. از جمله آتشسوزى سردر بسيار زيباى خانه و تخريب طاقى که بر روى گذر شمالى ساخته شده بود و بهصورت پشتبندى محکم و استوار خانه را حفظ مىکرد.
آنچه در خانهٔ اعلم جلب توجه مىکند، تنوع تزئينات و نقاشىها و گچبرىهاى آن است. اتاق پنجدرى خانهٔ اعلم همچون آلبوم نفيسى از آينهکاري، نقاشي، گچبرى و منبتکارى هنرهاى تزئينى دوران قاجار را رو در روى بيننده قرار مىدهد. طرحهاى متعددى که از کاخهاى زيباى اصفهان و مناظر ايرانى و اروپائى تهيه شده به همراه گل و بوته و شيشههاى رنگى مىتواند الگوى مناسبى براى هنرهاى تزئينى دوران قاجار باشد. علاوه بر آن تزئينات اين خانه بيانگر توجه مجدد هنرمندان دوران قاجار به هنرهاى دوران صفويه است.
خانهٔ قزوينىها (محل فعلى ميراث فرهنگي)
در محلهٔ شهشهان و در ضلع جنوب شرقى ميدانى که بقعهٔ شهشهان در آن قرار دارد، خانهاى قرار دارد گرفته که از بناهاى دوران ناصرالدينشاه قاجار است. اين خانه که تا اوايل دههٔ ۱۳۵۰ در مالکيت افراد بوده و بهصورت خانهٔ مسکونى مورد استفاده قرار مىگرفت به نام ”خانهٔ قزوينىها“ معروف بود. ورودى فعلى خاه در انتهاء بنبستى به شکل دالان قرار گرفته که ابتدا و انتهاء آن سرپوشيده است. در طول اين دالان طويل ديوار خانهٔ کهکشانى قرار دارد که بهصورت مشبک آجرى بازسازى شده است. اگرچه قدمت خانهٔ کهکشانى با خانهٔ قزوينىهاى يکى است، اما معمارى اين خانه و تزئينات آن به ظرافت خانهٔ قزوينىها نمىرسد. خانهٔ کهکشانى داراى دو ورودى است که يکى در ميدان شهشهان و ديگرى در انتهاء راهروى ورودى خانهٔ قزوينىها قرار گرفته است.
از مقابل همين ورودى به خانهٔ قزوينىها وارد و از طريق راهروى دهليز مانند به زيرزمين و حياط مرتبط مىشويم. زيرزمين اين خانه در سه جانب شمالي، شرقى و غربى حياط اندرونى قرار گرفته است. اين زيرزمين وسعت بسيارى دارد، مخصوصاً در جبههٔ شمالى که محوطهٔ وسيعى بهصورت يک فضا با سقف تخت وجود دارد. خانهٔ قزوينىها داراى يک ورودى اصلى است که در کوچهٔ امام جمعه قرار دارد. از اين در که در حال حاضر مورد استفاده قرار نمىگيرد و دالانى طويل با فضاهاى مختلف خانه ارتباط برقرار مىشود.
پس از عبور از اين دالان طويل در سمت راست به حياط خلوت مىرسيم. اين حياط خلوت با راهروئى که داراى ۲ خم است، حياط خلوت را به حياط خانه مربوط مىکند. در انتهاء اين راهرو هشتى بسيار زيبا و سادهاى خودنمائى مىکند که از سمت راست به حياط اندرونى مربوط مىشود. قسمت اصلى اين خانه اندرونى است که با حياط بزرگ و ساختمانهائى در چهار طرف آن قرار دارند بيشترين فضاى اين مجموعه را اشغال کردهاند. سالن اصلى خانه يا شاهنشين داراى پنجرهٔ ارسى و سه در بسيار نفيس است که شيشههاى رنگى و مشبک ريز نقش از عناصر اصلى و زيباى آن محسوب مىشوند. طاق اين سالن با مقرنسهاى گچبرى شده پوشش داده شده است. در طرفين سالن درهائى است که به اتاقهاى بزرگ مجاور راه دارند. اين درها نيز داراى شيشههاى رنگى هستند. اتاقهاى سالن بهصورت طاق و تويزهٔ ساده و فاقد تزئينات هستند.
در غرب خانه يک سالن پنجدرى ارسى است که داراى تزئينات آئينهکارى و گچبرى است و طرفين آن با دو ايوان کوچک و دو اتاق سهدرى فضاى جبههٔ غربى را کامل مىکنند. در مقابل جبههٔ غرب و در سمت شرق فضاهاى قرينه با جبههٔ غرب ساخته شده است. تنها اين جبهه در تزئينات اتاق است که فاقد آئينهکارى و نقاشى است، اما درب ارسى آن کامل و زيبا است. در جنوب حياط سه ايوان کوچک براساس اصل قرينهسازى ساخته شده است. اين خانه در سال ۱۳۵۳ از طرف دولت وقت خريدارى شد و در اختيار وزارت فرهنگ و هنر آن روز قرار گرفت که از همان زمان تعمير و بازسازى و مرمت آن شروع شد و بهعنوان محل سازمان ملى حفاظت آثار باستانى مورد استفاده قرار گرفت در حال حاضر اين خانه زيبا و خانهٔ کهکشانى محل ادارهٔ کل ميراث فرهنگى استان است و علاوه بر کاربرى اداري، مورد بازديد گردشگران و علاقهمندان و دانشجويان رشتههاى ذيربط نيز قرار مىگيرد.
خانهٔ قدسى
در نزديکى درب امام اصفهان خانهاى زيبا و جالب قرار گرفته که اساس آن مربوط به زمان صفويه است و در دورههاى مختلف تغييرات بنيادى و کالبدى در آن داده شده است. اين خانه داراى دو ورودى در سمت شمال است و اتاقها در چهار جبههٔ اطراف حياط بهصورت دو طبقه ساخته شدهاند. ازارهها و پلکان ساختمان از سنگ است و تزئينات آن مربوط به دوران صفويه تا قاجار است جبههٔ شمالى بنا داراى تزئينات حکاکى و نقوش لچک و ترنج گچى است که از ظرافت خاصى برخوردار است. اين ساختمان در سال ۱۲۷۸ هجرى شمسى به محل مدرسهٔ قدسيه اختصاص يافت و سالها اين نهاد آموزشى در آن مستقر بود. در سال ۱۳۵۷ مرحوم استاد منوچهر قدسى شاعر و خطاط و هنرمند معروف اصفهان اين خانه را جهت تبديل به مرکز اصفهانشناسى در اختيار وزارت فرهنگ و هنر وقت قرار داد. از سال ۱۳۷۲ نيز از طرف سازمان مسکن و شهرسازى و ميراث فرهنگى عمليات مرمت آن آغاز گشت.
خانهٔ قدسى بهدليل وجود تزئينات بسيار زيباى لچک و حکاکى و نقوش و همچنين بهلحاظ دربر داشتن ويژگىهاى معمارى دوران صفوى تا قاجار از اهميت بسيارى برخوردار است و مىتواند بهعنوان يکى از جاذبههاى بسيار مهم جهانگردى اصفهان مورد بازديد گردشگران قرار گيرد.
خانهٔ سرتيپى
در خيابان ملک اصفهان خانهٔ قديمى سرتيپى قرار گرفته است. مجموعه فضاهاى اين خانه در سه جبهه قرار گرفتهاند که دو جبههٔ شمالى و جنوبى از جبههٔ سوم مرتفعتر هستند. مهمترين قسمت خانهٔ تالار جبههٔ شمالى است. که با شکل نيم صليبى خود با دو اتاق سهدرى طرفين ارتباط دارد. ديوارهاى اين تالار داراى تزئينات فراوان نقاشى روى گچ هستند. علاوه بر آن دو رديف قطاربندى نيز در اين در و ديوارها وجود دارد. سقف تالار حاوى نقاشىهاى پُرکارى است که از نقاشىهاى اروپائى تأثير گرفتهاند.
جبههٔ جنوبى شامل سه اتاق سهدرى و دو فضاى کفشکن در بين آنها است. در جبههٔ غربى دو اتاق وجود دارد که با درى کوچک به حياط باز مىشود. دالانى که از طريق آن به حيات خانه وارد مىشوند در ميانهٔ اين جبهه قرار گرفته است. در گوشهٔ جنوب شرقى نيز ورودى ديگرى به چشم مىخورد. نماهاى خانه سرتيپى پوشيده از اندود سادهٔ گچ است و فقط در نماى سهدرىهاى جبههٔ شمالى تزئينات گچبرى به چشم مىخورد. ازارهٔ جبههٔ شمالى و شرقى اين خانه داراى نقوش حجارى هستند. خانهٔ سرتيپى اصفهان نمونهٔ ديگرى از خانههاى قديمى اصفهان است که بهدليل وجود ويژگىهاى هنرى و معمارى مورد مرمت و بازسازى قرار گرفته است. اين خانه مىتواند براى گردشگران ايرانى و خارجى جالب توجه باشد.
خانهٔ شيخالاسلام
خانهٔ شيخالاسلام که عنوان تکيهٔ شيخالاسلام براى آن مناسبتر است در خيابان چهارباغ پائين، چهارراه تختى واقع شده است. اين اثر بسيار زيبا که با معمارى خاص دورهٔ قاجار از آثار نفيس اصفهان بهشمار مىرود. جزئى از مجموعهٔ خانههاى شيخالاسلام که از نظر معمارى داراى دو جبهه ساختمان در شمال و جنوب است.
قسمت جنوبى که مهمترين بخش خانه مىباشد داراى يک ايوان با سقف مقرنسکارى و تزئينات نقاشى گل و بوته و دو ستون و يک حوض سنگى در وسط ايوان مىباشد. در اين ايوان ۲ عدد پنجرهٔ مشبک چوبى بسيار زيبا با شيشههاى رنگى و ديوارهائى که با نقاشى و گچبرى تزئين شدهاند به زيبائى خانه مىافزايند. اتاق کوچکى که در عقب اين ايوان وجود دارد با مجموعهاى از هنر گچبرى و مقرنسکارى يکى ديگر از قسمتهاى بسيار جالب خانه مىباشد. اين خانه از قديمالايام براى برگزارى مراسم عزادارى حضرت سيدالشهداء (ع) و تعزيه مورد استفاده قرار مىگرفت. در سالهاى قبل از انقلاب بهعلت عدم توانائى مالکين در حفظ و نگهدارى آن و همچنين بهدليل زوال تدريجى تزئينات قابل توجه و ارزشهاى معمارى و به لحاظ جلوگيرى از تخريب و انهدام بنا، ساختمان خانه شيخالاسلام در اختيار وزارت فرهنگ و هنر وقت قرار گرفت. از همان زمان اقدامات مرمتى بهخصوص در قسمت تزئينات و ساخت درهاى مشبک بهوسيلهٔ استادکاران متخصص آغاز شد و همه ساله مراسم تعزيه و عزادارى توسط هيئتهاى محلى و زير نظر ارشاد اسلامى در آن برگزار مىشد.
متأسفانه در سال ۱۳۶۵ اين خانه مورد بمباران قرار گرفت و قسمت جنوب شرقى بنا آسيبهاى جدى ديد که عمليات بازسازى و مرمت آن به سرعت انجام گرفت. در حال حاضر خانهٔ شيخالاسلام با مساحت ۱۴۵۵ متر مربع از خانههاى زيباى اصفهان بهشمار مىرود که واحدهاى صنايع دستى سازمان ميراث فرهنگى در آن مستقر هستند. خانهٔ شيخالاسلام روزانه مورد بازديد گروههاى گردشگر ايرانى و خارجى و محققين و دانشجويان قراى مىگيرد.
خانهٔ يداللهى
در ميدان شهداء اصفهان و در اوايل خيابان چهارباغ پائين خانهٔ قديمى زيبائى واقع شده است که به نام مالکين قبلى آن به خانهٔ يداللهى معروف است. اين خانه که از آثار زمان قاجار مىباشد شامل قسمتهاى زير است:
- ورودى خانه که در جبههٔ غربى قرار گرفته و بهوسيلهٔ دو لنگه در چوبى به حياط ارتباط دارد. در اين جبهه يک اتاق کوچک با سقف طاق چشمهاى به چشم مىخورد و هيچگونه تزئيناتى ندارد. اين اتاق بهوسيلهٔ راهروئى به اتاق ديگر مربوط مىشود که کاملاً با اتاق اولى قرينه است. در منتهىاليه اين جبهه دالان طويلى است که با درب ورودى به هشتى و کوچهٔ اصلى راه دارد. - در جبههٔ جنوبى خانه يک اتاق و ۲ ايوان قرينه وجود دارند. اين دو ايوان داراى قطاربندى زيبا و بدون تزئينات رنگآميزى است. اتاق جبههٔ جنوبى با شيشههائى رنگى و آلت و لغت تزئين يافته است. داخل اين اتاق که داراى سقف طاق و تويزه است طاقچههائى به چشم مىخورند که حدّفاصل اين طاقچهها و طاقچه بلندها با دو رديف مقرنسکارى بسيار زيبا تزئين شده است.
تزئينات موجود در اين اتاق بهصورت گچى است که با رنگآميزى لعابى زينت داده شده است. - جبههٔ شرقى خانه بهصورت جرز و دهنه است که قسمتى از سرويس ساختمان در آن قرار دارد.
- در جبههٔ شمالى حياط درب ارسى مستطيلى زيبائى به چشم مىخورد که به ۵ بالارو و با آلتکارى و شيشههاى رنگى تزئين يافته است. در اطراف ورودى اين اتاق گوشوارههائى است که از سطح حياط بالاتر هستند. علاوه بر آن ايوانکهائى با پنجرههاى مستطيل شکل و آلتکارى و شيشه رنگى و شفاف تزئين شدهاند قطاربندى زير اين ايوانکها بسيار زيبا و جالب هستد دور تا دور حياط بهوسيلهٔ سنگهاى دستتراش پوشانده شده که از کف حياط بالاتر هستند.
- اتاق تالار که ذکر آن گذشت با آئينهکارى و گچبرى و نقاشىهاى گل و بوتهاى و آئينهکارى تزئين شدهاند. اين تزئينات نمونهٔ بسيار جالبى از هنر دوران قاجاريه مىباشند. يک شاهنشين و دو کفشکن و دو بادگير که براى تهويه تعبيه شدهاند کاملاً با تزئينات تالار هماهنگى دارند. در سطح يک مترى از کف تالار سطوح ديوارها بهصورت قاب با آئينهکارى تزئين شده و داخل اين قابها نقاشى شدهاند. کليهٔ تزئينات اين تالار از نوع شير شکرى هستند که در اکثر خانههاى قاجار به چشم مىخورند. از ورودى خانه و در جهت غرب راهپله وجود دارد که به زيرزمين منتهى مىشود. سقفهاى اين زيرزمين از نوع قوسى و بهصورت ۴ صفه هستند که در قسمتهائى بهصورت معقلى کار شدهاند. در حال حاضر خانهٔ زيبا و کوچک يداللهى در مالکيت دولت بوده و عمليات مرمت و بازسازى در آن انجام مىگيرد.
خانهٔ حاج رسولىها
در خيابان چهارباغ پائين، کوچهٔ درب کوشک، کوچهٔ حاجيان خانهٔ زيبائى قرار دارد که تاريخ بناى آن به احتمال زياد اواخر دوران زنديه مىباشد. بانى اين ساختمان شخصى به نام حاج رسولىها از تجار معتبر و خوشنام اصفهان بوده است. در چهار جبههٔ حياط مستطيلشکل خانه فضاهاى آن واقع شدهاند. در ميانه اين ۴ جبهه، ۴ تالار زيبا قرار گرفتهاند که پوشيده از تزئينات مقرنس، قطاربندي، گچبري، طلاکارى و نقاشى روى گچ هستند. متأسفانه قسمتهاى مختلف خانه و تزئينات آن آسيب زيادى ديدهاند.
تالارى که در جبههٔ شمالى بنا واقع شده است از بقيهٔ تالارها وسيعتر است. بخش اندرونى خانه از ساختمان جدا شده و بهصورت خانهٔ مستقلى درآمده است. جبههٔ جنوبى خانه شامل تالار و دو اتاق سهدرى در طرفين آن است که فضاهاى آن توسط دو کفشکن از يکديگر جدا مىشوند. طبقهٔ دوم شامل اتاقهاى سهدرى و دو اتاق ديگر است. تالارهائى که در دو جبههٔ شرقى و غربى بنا واقع شدهاند با ارتفاعى معادل ۲ طبقه داراى ارسىهاى مرتفع و وسيعى هستند که به سوى حياط باز مىشوند. ارسى غربى کاملاً تخريب شده است.
در گوشهٔ جنوب غربى ورودى خانه واقع شده و شامل سردر و هشتى است. در طبقهٔ بالاى هشتى اتاق زيبائى قرار دارد که با اتاق گوشوارهٔ جبههٔ جنوبى خانه مرتبط است. تزئينات فراوان گچبرى رنگى نماهاى حياط به مرور زمان بهصورت قطعاتى از ديوار جدا شدهاند. اين قطعات در عمليات مرمتى سال ۱۳۵۷ و ۱۳۶۴ شمسى تثبيت شدهاند و از ريزش آنها جلوگيرى بهعمل آمده است. نماهاى خانه پنجرههاى متعدد مشبک به شيشههاى رنگى و گرهٔ چينى چوبى دارند که بيشتر آنها آسيب ديدهاند و حوض مستطيلى که در وسط حياط واقع شده زيبائى مخصوص به عمارت مىداده است. با آن که گذشت زمان و بىتوجهى مالکين آسيبهاى فراوانى به بنا وارد آورده است هنوز هم اين خانهٔ قديمى يکى از نمونههاى زيباى معمارى اواخر زنديه بهشمار مىرود.
خانهٔ حاج مصور الملکى
در خيابان آيتالله کاشاني، کوچهٔ شهيد اصفهاني، کوى محله نو، بنبست پشت بيمارستان کاشانى خانهاى قرار دارد که محل سکونت و زندگى مرحوم حاج محمدحسين مصور الملکى مشهور به مصور طراحي، نقاش، شاعر و مينياتوريست بلند آوازهٔ اصفهانى بوده است.
اين خانه شامل فضاهاى متنوع و زيبائى است که در چهار سوى يک حياط مستطيل شکل قرار گرفته است. در ابتداى ورود به خانه جبههٔ جنوب شرقى بنا پديدار مىگردد. اين جبهه شامل تالارى است که شاهنشين آن به ارتفاع دو طبقه در ميانهٔ دو اتاق گوشواره قرار گرفته است. اين تالار با تزئينات گچبرى رنگي، آئينهکارى و مقرنس، زيباترين فضاى خانه است. در گوشهٔ جنوبى خانه حوضخانهاى به شکل صليب به ارتفاع دو طبقه قرار دارد. در ميانهٔ اين حوضخانه حوضى ۸ گوشه قرار دارد و بر فراز آن نورگير زيبائى تعبيه شده است. اين حوضخانه با تزئينات متنوع گچبرى و مقرنس، به زيبائى بنا مىافزايد.
در شمال غربى خانه مجموعهٔ ديگرى است که شامل تالارى کمارتفاع و شاهنشينى زيبا و مهتابى وسيعى در طبقهٔ دوم با ايوانى کمعمق و ستوندار در انتهاء اين مهتابى مىباشد. جبهههاى شمال شرقى و جنوب غربى خانه نيز داراى يک تالار در وسط و دو اتاق سردرى در طرفين مىباشند. نماهاى پيرامون حياط شامل تزئينات آجرکارى در بالا و ازارهٔ سنگى حجارى شده در پائين ديوارها هستند.
ورودى اصلى خانه داراى سردر و هشتى مشترک با خانههاى مجاور است که پس از عبور از دو دالان به حياط مرتبط مىشود و در مقابل تالار جبههٔ جنوب شرقى حوض بزرگى وجود دارد که از سنگ ساخته شده است.
خانهٔ مصور الملکى علاوه بر آنکه با اتاقهائى که ”... موزهاى از صنايع دستى است و آئينهکارىها و پنجرههاى آلتبرى و شيشههاى رنگين دم طاووسى و نقاشىهاى ديوارى و درهاى مزين ...“ - ايران پل فيروزه. ص ۳۳۹ - از شاهکارهاى هنرى دوران قاجار بهشمار مىرود. خاطرهٔ هنرمندى را در اذهان زنده مىکند که به اعتقاد اغلب هنرمندان و کارشناسان مسائل هنرى بهخصوص نقاشى از عصر صفويه تا کنون ميدان هنرهاى گوناگون يکهتاز بود. - فصلنامهٔ فرهنگ اصفهان. شمارهٔ ۱۴. زمستان ۷۸. ص ۱۰۷ (مقالهٔ محسن يوسفى و سيدمهدى سجادى نائيني) و - براى اطلاع بيشتر از شرححال مرحوم مصور الملکى به مجلد فصلنامهٔ فرهنگ اصفهان شمارهٔ ۱۴. زمستان ۷۸. ص ۱۰۰ (زندگى و آثار حاج مصورالملکي) نوشتهٔ محسن يوسفى و سيد مهدى سجادى نائينى مراجعه شود.
خانهٔ مارتاپيترز
خانهٔ قديمى مارتاپيترز معروف به خانه جانى از بناهاى تاريخى و باارزش دورهٔ صفويه مىباشد که با توجه به مدارک موجود و بررسىهاى انجام شده در آن روزگار وسعت و زمين و ساختمانهاى آن بيش از مساحت فعلى بوده است. خانهٔ قديمى مارتاپيترز معروف به خانه جانى از بناهاى تاريخى و باارزش دورهٔ صفويه مىباشد که با توجه به مدارک موجود و بررسىهاى انجام شده در آن روزگار وسعت و زمين و ساختمانهاى آن بيش از مساحت فعلى بوده است.
اين خانه که در تقاطع خيابان حکيم نظامى و کوچهٔ کليساى وانک قرار دارد متشکل از بخشهاى مختلفى است که شامل چند ساختمان جدا از يکديگر در جبهههاى مختلف مىباشند. ساختمان اصلى خانه را بخش تابستانى جنوبى آن تشکيل مىدهد. ساختمان زمستانى شمالى آن که بخش بسيارى از آن در تعريض کوچهٔ کليسا منهدم گشته از بقاياى اصلى خانه بهشمار مىرفته است. به هر حال اين ساختمان در حال حاضر شامل بخشهاى زير است:
- ساختمان شمالى يک اتاق بزرگ در وسط و دو راهرو در شرق و يک راهرو در غرب اين اتاق مىباشد. اين قسمت فاقد تزئينات است. - ساختمان شرقى اين قسمت نيز بدون تزئينات بوده و آشپزخانه و حمام و ساير سرويسهاى خدماتى را دربر مىگيرد.
- ساختمان قديمى که در حقيقت بخش اصلى اين خانه است. اين ساختمان شامل يک سالن بزرگ با نقاشى و گچبرى و تعدادى پنجرهٔ مشبک چوبى قديمى مىباشد. در اين قسمت اتاقها داراى پنجرههاى مشبک و زيبا هستند که بيانگر معمارى و تزئينات دورهٔ صفويه مىباشند. ايوان شمالى و اتاقهاى جنبى تالار هر کدام با تزئينات خاص خود از ارزش بسيارى برخوردار هستند. نماى رو به شمال با نقوش هندسى و آجرى تزئين شده که نمونهٔ بارز خانهها و بناهاى تاريخى دوران صفويه هستند و نمونههائى از آنها را در شمال زايندهرود و بافت قديمى شهر اصفهان مىتوان مشاهده کرد.
خانهٔ مارتا پيترز که در زمان صفويه محل سکونت و زندگى جانى کشيش يکى از روحانيون کليساهاى اصفهان بوده است در حال حاضر، در اختيار دانشگاه فارابى مىباشد و بهدليل استقرار بر سر راه کليساى وانک و قرار گرفتن در مرکز شهر مورد بازديد گردشگران خارجى قرار مىگيرد.
خانهٔ حقيقى
يکى از محلات قديمى اصفهان محلهٔ پشت بارو است. اين محله که تا قبل از تغيير پايتخت در زمان صفويان از محلات آباد بود، در آن روزگار داراى خانههاى باشکوه و مجلل بسيار بود که متأسفانه بسيارى از آنها از بين رفتهاند. يکى از اين خانهها خانهٔ اخوان حقيقى است که از بناهاى بسيار جالب دوران زنديه است.
اين خانه در کوچهاى بسيار قديمى به نام کوچه ۱۱ پيچ واقع شده و تعميرات و مرمت آن در سالهاى قبل از پيروزى انقلاب انجام شده و قسمتى از آن نيز در سالهاى اخير مرمت و بازسازى شده است. معمارى خانههاى حقيقى تماماً داراى نشانههاى صفوى است و کمتر عنصر قاجار در آن ديده مىشود. ارتباط اين خانه با گذر مجاور با هشتى نسبتاً وسيعى صورت مىگرفته است ورود به خانه نيز با يک چرخش ۹۰ درجه صورت مىگيرد. پس از ورود به حياط، فضاى نسبتاً بزرگى شامل حوض - کف حياط که آجرفرش شده و باغچه نمايان مىشود. در قسمت شمال اتاق شاهنشين با پنجرهٔ ارسى بسيار زيبائى قرار دارد که ديوارهاى آن با تزئينات مقرنسکارى و نقاشى رسمىبندى تزئين شدهاند.
اتاقهاى طرفين قرينهٔ يکديگر هستند و فقط اتاق شمال شرقى تزئينات طلاکارى و گل و بوتهاى بسيار نفيس دارد. همين تزئينات ارتباط خانه به دوران زنديه را تأييد مىکند. در جبههٔ شرقى ساختمان سالن ديگرى واقع شده که در آن روزگار به ساکنان خانه اختصاص داشته و ارتباطى با مهمانان نداشته است. در جبههٔ غربي، اتاقها و راهروهاى طرفين آن قرار گرفته است. خانهٔ حقيقى همچون ساير خانههاى ايرانى داراى خلوت با بيرونى بوده که در سمت شرق ساختمان واقع شده است. خانهٔ اخوان حقيقى تا قبل از انقلاب در مالکيت خصوصى افراد بود که در ابتداى دههٔ ۱۳۵۰ توسط دولت وقت خريدارى و در اختيار وزارت فرهنگ و هنر وقت قرار گرفت. در جنگ تحميلى نيز آسيبهائى به خانه وارد شد که توسط استادکاران و معماران سنتى به همان شيوهٔ اصلى بازسازى گرديد. بهطورىکه پنجرههاى ارسى اين خانه از نفايس هنر مشبک بهشمار مىرود. خانهٔ اخوان حقيقى با تزئينات بسيار زيبا و مقرنسکارىهاى نفيس سبک صفوى و قطاربندى و پردهسازى رنگى در قسمت ازارههاى ديوارها در عداد آثار بسيار جالب و ديدنى شهر اصفهان است که در حال حاضر در اختيار دانشگاه هنر مىباشد.
آنچه اين خانهٔ زيبا و جالب را در شمار جاذبههاى نفيس اصفهان قرار مىدهد، شباهت تزئينات طلاکارى و گل و بوتهاى آن با تزئينات ارگ کريمخانى در شيراز است. اين شباهت به حدى است که با قاطعيت مىتوان اين اثر را مربوط به دوران زنديه دانست.
خانهٔ سوکياس
در محلهٔ تبريزىها خانهاى است که در حدود ۲۰۰۰ مترمربع مساحت دارد. اين خانه را در اصل کوشک بين دو باغچه بوده است که در قديم ساخت آنها معمول و متداول بود.
ورودى اصلى خانه در جبههٔ شمالى و بر کوچهٔ تبريزىها واقع شده و داراى سردر مقرنس ساده و زيبائى است که در مجاورت آن اتاقهائى ساخته شده است، اما ساختمان اصلى تزئينات نقاشى و طلاکارى و معمارى بسيار جالبى دارد.
در وسط ساختمان اصلى تالارى وجود دارد که بهصورت دو طبقه ساخته شده است. در وسط اين تالار حوض سنگى ۸ گوش قرار گرفته که اطراف آن رواقهائى در دو طبقه ساخته شده است. در رواقهاى پائين و در داخل طاقچهها نقاشىهاى مينياتور از دوران صفوى ديده مىشوند. اين نقاشىها به شيوهٔ رضا عباسى هستند و بسيار هنرمندانه ترسيم شدهاند. ايوان شمالى بهوسيلهٔ سه پنجرهٔ ارسى از تالار وسط جدا مىشود. در دو جهت شرق و غرب اين ايوان تصاويرى وجود دارند که متعلق به مسيحيان خارجى و همسران آنها مىباشند.
حاشيههاى اين نقاشىها با تزئينات اسليمى و ختائى تزئين شدهاند. تزئينات سقف ايوان قاببندى چوبى و تختهکوبى بهصورت شطرنجى است. سقف ايوان بر دو ستون چوبى رفيع استوار است. دو اتاق تو در توى طرفين تالار و ايوان با سقف طاق و چشمهاى فاقد تزئينات است.
سقف تالار با يک ترنج زيبا تزئين شده که در پائين با رسمبندى و تقسيمات هندسى فرم بسيار زيبائى گرفته است. در کتيهٔ اطراف طبقهٔ اول تالار، نقوش تشعيرى شامل حيوانات و درختان و پرندگان با زمينهٔ طلائى نقاشى شده است. خانهٔ سوکياس بهدليل وجود جاذبههاى هنرى و ويژگىهاى معمارى و همچنين تزئينات پرُکار دوران صفويه از مالکين خريدارى شد و پس از مرمت و بازسازى در اختيار دانشگاه فارابى قرار گرفت و در حال حاضر، به کارگاهها و آزمايشگاه اين دانشگاه اختصاص دارد.
اين خانهٔ زيبا مىتواند يکى از جاذبههاى بسيار جالب اصفهان باشد و مورد بازديد گردشگران ايرانى و خارجى قرار گرفته و يکى از آثار مطلوب براى آشنائى با هنر معمارى دوران صفويه خواهد بود.
خانهٔ داويد
در مجاورت خانهٔ سوکياس، خانهٔ داويد قرار گرفته که از آثار دوران صفوى است که در زمان قاجار در قسمت جنوبى اين خانه تغييراتى داده شد و دو اتاق و يک ايوان سرپوشيده به آن الحاق شده است. ورودى اين خانه يک سردر آجرى دارد که در بالاى آن مشبکهاى هندسى آجرى ديده مىشود. هشتى عمارت که در پشت در ورودى قرار گرفته چهارگوش است. اين هشتى بهوسيلهٔ راهرو طويل و سرپوشيدهاى به حياط مربوط مىشود.
پس از ورود به حياط در سمت شمال ساختمان اصلى دورهٔ صفويه ديده مىشود. اين ساختمان داراى سالن مرکزى بهصورت طاق و چشمه با مقرنسهاى چند پايه در وسط مىباشد. در شرق و غرب سالن اتاقهائى بهصورت دو طبقه به چشم مىخورند. نماى جبههٔ شمالى با نقوش هندسى آجرى بسيار زيبا تزئين شده است. در قسمت جنوب غربى حياط خلوت قرار گرفته که دو اتاق در شمال و جنوب آن ديده مىشود. اتاق جنوبى داراى سهدرى ارسى بسيار زيبا است. داخل اين اتاق داراى تزئينات نقاشى بوده است که در حال حاضر اثرى از آنها ديده نمىشود.
خانهٔ داويد نيز بهدليل وجود ويژگىهاى معمارى دوران صفويه پس از خريد در اختيار دانشگاه فارابى قرار گرفت و در حال حاضر به محل کلاسهاى مرمت اختصاص دارد. خانهٔ داويد هم مىتواند بهصورت يکى از جاذبههاى زيباى اصفهان، گردشگران ايرانى و خارجى و پژوهشگران و علاقهمندان به فرهنگ و هنر ايران اسلامى را به خود جلب کند.
خانهٔ پطروس
يکى از خانههاى زيباى جلفا خانهٔ پطروس است. اين خانه که در چهارراه حکيم نظامى قرار گرفته متعلق به پطروس ولى جانيان بوده است. وى يکى از تجار ثروتمند و مشهور جلفا بود که بهدليل صداقت مورد توجه اولياى دولت صفوى بود و در بين ارامنه از احترامى خاص برخوردار بود.
طبق کتيبهاى که در محل خانه بوده است اين بنا در سال ۱۰۴۶ هجرى قمرى در زمان سلطنت شاهصفى ساخته شده است. خانهٔ پطروس از دو جبهه تشکيل شده که در آن روزگار بهوسيلهٔ باغى از هم جدا مىشدهاند. يک قسمت براى فصل تابستان و قسمت ديگر براى ايام زمستان ساخته شده بود.
ساختمان داراى دو طبقه است. طبقهٔ همکف از يک اتاق مرکزى و دو اتاق کوچک تشکيل شده است. در قسمت جنوبى ديوار اين اتاق تزئيناتى به شکل گچبرى ديده مىشود. اين تزئينات شامل حجمهائى مانند، کاسه، صراحي، و ظروف ديگر است. اين شيوهٔ تزئينات در اتاقهاى کاخ عاليقاپو و برخى بناهاى ديگر به چشم مىخورند. در وسط اين اتاق حوض آبى وجود دارد که از سنگ مرمر ساخته شده است. در ديوار جنوبى اين اتاق فرورفتگى ديده مىشود که بهجاى بخارى اختصاص داشته است. در بالاى اين بخارى ديوارى بقاياى خطى که به زبان ارمنى نوشته شده به چشم مىخورد. در اين نوشته نام سازنده بنا ماتوس و سال تولد پطروس که با لقب خواجه ناميده مىشده است آمده است. سال تولد او ۱۶۵۹ مىباشد.
اتاقهاى طرفين تالار قرينه هستند و در تزئينات آنها بخارى ديوارى نيز وجود داشته است. طبقهٔ فوقانى بيشتر از طبقهٔ همکف آسيب ديده، بنابراين دربارهٔ آن اطلاعات کمترى مىتوان بهدست آورد. اما آنچه در اين طبقه کاملاً مشهود است قرينهسازى است. بهطورىکه در همهٔ قسمتها پلهها، پنجرهها، راهروها، و طاقچهها قرينهسازى بهوضوح به چشم مىخورد. نقاشىهاى خانهٔ خواجه پطروس که بهصورت نقاشى ديوارى است شامل برگها و گلهاى زينت يافته بهوسيلهٔ قطعاتى از طلا است. اين نقاشىها با نقاشىهاى اتاقهاى داخلى کاخ چهلستون و نقاشىهاى چليپاى موجود در کاخ عاليقاپو شباهت تام دارند.
ديگر نقاشىها، منظرههائى از شکار هستند که به مينياتور شبيه مىباشند و بالاخره تصاوير کوچکى از انسانها و مناظر طبيعت. اين خانهها نيز بهدليل دربر داشتن ويژگىهاى معمارى دوران صفويه مخصوصاً تزئينات در اختيار دولت قرار گرفته و عمليات مرمت و بازسازى در آن در حال انجام مىباشد.
خانههاى قديمى جلفا
همانطور که در مباحث گذشته ديديم همزمان با انتخاب اصفهان به پايتختي، محلهٔ جلفا تأسيس شد و تعداد بسيارى از ارامنه در اين مکان ساکن شدند. با پيشرفت و ترقى جلفا و احداث کليساها و ميدانهاى متعدد، خانههاى بسيارى نيز در جلفا ساخته شد. اگرچه اغلب اين خانهها در طول زمان و بهخصوص پس از مهاجرت ارامنه از اصفهان خراب شدند، اما هنوز خانههائى در جلفاى اصفهان وجود دارند که از نظر معمارى و تزئينات و ساير ويژگىها در عداد آثار ديدنى اصفهان بهشمار مىروند.
گذرها و معابرى که پس از گذشت دهها سال هنوز هم به همان نام قديم خوانده مىشوند بيانگر قدمت اين محله است. در اين بخش به معرفى چند خانهٔ قديمى جلفا مىپردازيم. ذکر اين نکته نيز مناسب است که خانههائى که معرفى خواهند شد متعلق به ثروتمندان و کسانى بوده است که بهدليل موقعيت اجتماعى ويژهاى که داشتهاند مىتوانستهاند خانههاى مسکونى مجلل بسازند و براى تزئينات آنها از هنرمندان و استادکاران مشهور و به نام استفاده کنند. برخى از اين خانهها بهدليل مساحت زياد در حال حاضر مورد استفادهٔ مراکز آموزشى است و به برخى ديگر نيز در آينده کاربرىهاى مناسبى داده خواهد شد.
(( نوشته شد توسط مهدی چوپانی قارنه))
