اندلان

باتلاق گاوخونی یا تالاب گاخونی

باتلاق گاخونی از تالابهای با ارزش و نادری است که در فلات مرکزی ایران و در آستانه کویر قرار دارد. گاخونی به معنی گاوخانه است و گور خونی هم نامیده میشود. ظاهرا به علت وجود تعداد زیادی گورخر در گذشته به این نام معروف شده است.

مساحت گاخونی در حدود 476 کیلومتر مربع است و در 167 کیلومتری جنوب شرقی اصفهان قرار دارد. حداکثر عمق آن 80 تا 150 سانتیمتر است و در ارتفاع 1470 متری از سطح دریاهای آزاد قرار گرفته است. گاخونی با آغاز فصل سرما پذیرای هزارن پرنده مهاجر است که از شمال به آن ناحیه مهاجرت میکنند و فضای جالب توجهی را بوجود می آورند. اهم ین پرندگن مهاجر عبارتند از: کاکایی، آبچلیک، غاز، خودکا، اردک نوک پهن، حواصیل، خاکستری و لک لک.

اهمیت تالاب گاوخونی را میتوان به شرح زیر فهرست بندوی نمود:

-          دارای تولیدات و ذخایر بسیار بالا بیولوژیک است.

-          زیستگاه بسیارمناسبی برای آبزیان، حیات وحش و پرندگان مهاجر بومی است.

-          فضاهایتفریحی مناسبی دارد.

-          از زمینه های پژوهشی و تحقیقاتی برخوردار است.

-          مهاجرت پرندگان از نواحی شمالی در فصلهای سرد و یخبندان، و همچنین از نواحی جنوبی در فصلهای گرم به این منطقه، زیبایی جالب توجهی به آن می بخشد.

تالاب گاخونی یا خوان همیشه گستر

وجه تسمیه این تالاب با مراجعه به منابع بسیار متعددو متنوع میباشد که بهترین آن بدین شکل است: که گاو به معنی بزرگ بوده و خونی در اصل خوان و خوانی بوده به مفهوم سفره گسترده که اشاره به اکوسیستم حیات موجود منطقه دارد. علاوه در زبان پهلوی نیز «خانیک» به معنی حوز آبگیر است که میتوان انرا حوزه آبگیر گسترده معنی نمود.

تالاب گاوخونی که در فاصله 145 کیلومتری جنوب شرقی اصفهان واقع شده، با وسعت تقریبی 476 کیلومتر مربع و به شکل یک گلابی از شمال به جنوب کشیده شده است که در وسیع ترین قسمتها، طول آ« حدود 45 کلومتر و عرضش 35 کیلومتر و بسیار کم عمق بوده به قسمتی که حداکثر عمق این تالاب بیبن 80 تا 120 سانتیمتر میباشد. وسعت، عمق، میزان آب و حتی چشم انداز طبیعی آن وابسته به شرایط اقلیمی حوزه آبریز و میزان کم آبی و پر آبی رودخانه زاینده رود بوده که تنها آبریز دائمی آن تالاب به حساب می آید. شهر ورزنه در فاصله 14 کیلومتری تالاب، نزدیکترین و مهمترین مرکز جمعیتینواحی اطراف گاوخونی بوده که در ناحبه شمالی تالاب قرار داشته و در سال 1375(ه.ش) ساکنین آن حدود 10000 نفر شمارش شده که در فاصله 11 کیلومتری شرق شهر اصفهان قرار دارد.

راه های مهم دسترسی به گاوخونی به شرح ذیل میباشد:

1-      اصفهان- زیار- اژیه- ورزنه- گاوخونی

2-      اصفهان- سگزی- کوهپایه- هرند- اژیه- ورزنه- گاوخونی

3-      اصفهان- زیار- قارنه- نیک آباد- اژیه- ورزنه- گاوخونی

4-      اصفهان- جرقویه(نیک آباد)- خارا- گاخونی

5-      یزد- میبد- جاده منتهی به کوههای ندوشن- قلعه خرگوشی- گاوخونی

در سال در فصلهای پاییز و زمستان آوای پر هیاهو و دلنشین صدها هزار پرنده ای که ازسایر نقاط سرد سیر داخل و خارج کشور به تالاب گاوخونی مهاجرت می کنند، در این محل طنین می افکنند. اهمیت این تالاب، تنها به اینکه آنها فقط زمستانی را در آن سپری می کنند، خلاصه نمی شود بلکه دارای اثرات بسیار مفید و موثر اکولوژیکی بر منطقه می باشد.

ادامه دارد... .

ارتفاع تالاب از سطح دریاچه به طور میانگین 1470 متر است. از مهمترین ارتفاعات نزدیک به تالاب کوه سیاه (سیاه کوه) با ارتفاع 1725 متر در شمال تالاب و نزدیکترین نقطه مرتفع به تالاب با سیمایی خوش منظره از ساحل دریاچه، کوه «هزارخانه» با ارتفاع 1972 متر است که در غرب تالاب بوده و از کوه «ندوشن» نیز با بالاترین ارتفاع به میزان 2190 متر در چهل کیلومتری شرق تالاب، می توان نام برد.

تالاب گاخونی به عنوان پایاب زاینده رود پایین ترین نقطه حوزه آبریز زاینده رود بوده که شامل منطقه زمین شناسی «سنندج سیرجان» است. پیدایش تالاب مربوط به زمان فعالیتهای کوهزایی آلپ در دوران سوم زمین شناسی بوده که از طریق رانش تراس زاگرس در امتداد دیواره کوهرنگ سنگهای «شمالی- جنوبی» و «شمال غربی- جنوب شرقی» مسیر اصلی زاینده رود تا گاوخونی ایجاد شده اند که سرانجام خاستگاه نهایی زاینده رود در کنار دیوار بلندشرقی جدا کننده حوزه «اصفهان- سیرجان» از حوزه اردستان نیز پدیدار می گردد.

بدلیل شوری خاک در محدودهاطراف تالاب تا شعاع چند کیلومتری از تالاب لایه ای از نمک سطح خاک را فرا گرفته و امکان هر نوع رویش های گیاهی رااز میان برده است. بررسی سیر میانگین حداقل دما نشان می دهد که سه ماه از سال دما به زیر صفر رفته و تا 5/5- درجه سانتیگراد نزول می کند و حداکثر دما حاکی ا آن است که میانگین دما حداکثر تا 8/27 درجه سانتیگراد سیر صعودی دارد و در تیر ماه به نهایت خود می رسد. دهه دوم اردیبهشت تا دهه اول خرداد و هچنین دهه دوم مهر ماه تا دهه اول آبان ماه در طول روزها دما مناسب است و از دهه دوم آبان تا دهه اول فروردین هوا سرد است. از ده دوم خرداد تا دهه اول مهر ماه نیز روزها گرم می باشند. زاینده رود در مسی خود به ویژه پس از گذشتن از شهر اصفهان به سمت شرق به سرعت، میزان قابل توجهی از آب خود را از دست می دهد. آمار دو ایستگا اندازه گیری آب در پل خواجو و ورزنه حاکی از آن است که از حد.د 30 متر مکعب از آنب در ثانیه (معادل 887 میلیون متر مکعب سالیانه)که ازایستگاه ورزنه می رسد که معادل با 2/2 متر مکعب آب در ثانیه می باشد.البته فعلا یکی از دلایل اصلی این افت در میزان جریان آب زاینده رود کشت بی رویه برنج در منطقه می باشد در حالیکه حداقل آب تامینی حیاتی برای این تالاب به میزان 5 متر مکعب آب در ثانیه است. (همین میزان در طومار شیخ بهایی منعکس می باشد) البته این میزان افت فشار در جریان آب زاینده رود به دلیل برنج کاری بی رویه در سطحی وسیع در حاشیه زاینده رود و خشکسالی اخیر بی سابقه در فلاتایران بوجود آمده. از طرفی در این منطقه علاوه بر وجود آبراه های نمکی که کیفیت فیزیکی و شیمیایی آب تالاب را تحت تاثیر قرار می دهند، عواملی چون فاضلابهای صنعتی، فاضلابهای کشاورزی، فاضلابهای شهری و روستایی از عوامل مخرب بر کیفیت آب  و نهایتا اکو سیستم تالاب می باشند. خزندگانی که در گاوخونی زندگی می کنند شامل: بزمجه، لاک پشت، مار جعفری، افعی شاخدار، مار آبی و مار قیطانی می باشند. در مصب مرادب آبزیان نظیر ماهی کپور و ماهی سیاه، شیر ماهی، کامبوزیا، لاک پشت، قرباغه و خرچنگ وجود دارند. در گذشته نه چندان دور در این محل گور خر نیز یافت می شد. از حیوانات فعلی حوالی تالاب می توان از آهو، کل، بز، قوچ، میش، گرگ، شغال، کفتار، روباه، خرگوش و احتاملا یوزپلنگ نام برد. بهلاوه در تپه های اطراف نیز می توان انواع موش را یافت. انواع پرندگان مهاجر به گاوخونی عبارتند از: انواع کاکایی، فلامیگو، انواع سلیم، آب چلیکها، خروس کولی، انواع شیم، بالکان، پلیکان، حواصیل خاکستری، بوتیمار، انواع کله سبز، اردک، لک لک از فیلوش اردکنوک پهن، ... همچنین پرندگان عموما با شروع فصل پاییز به طرف گاوخونی سرازیر شده و تمام زمستان را در این منطقه بسر می برند. علاوه بر پرندگانی دیگر مانند:

چنگر، طاووسک، خروس کولی،سلیم کوچک، سلیم طوقی، سلیم تالابی، آب چیلک پا سرخ،پاشلک، چویا، چاخلق، کاکائی، کاکائی کوچک، کاکایی سر سیاه، پرستوی دریایی، جغد تالابیو شاه بوف می باشد. پوشش گیاهی تالاب شامل گونه های متفاوتی از جمله: لوئی، نی، مرغ، بارهنگ آبی، علف بوریا، جگن و انواع جلبک و برخی از گونه های گیاهی دیگر آبزی می شود. بعلاوه در سواحل این تالاب درختچه هایی نظیر تاغ، ریش بز، کاروان کش و اشنان نیز یافت می گردد. برای شکار جانوران در این منطقه بایستی از سازمان مرکزی حفاظت محیط زیست مجوز اخذ شود که هر مجوز برای شکار سه لاشه یا پنج قطعه پرنده صادر می شود.

منطقه گاوخونی و کلاه قاضی از مناطق حفاظت شده حیات وحش استان اصفهان می باشند و از این حیث دارای جاذبه های کافی برای اکوتوریت در مقایسه با مناطق مختلف جهان است. این تالاب از نظر کنوانسیون بین المللی رامسر دارای شناسنامه جهانی است و چنانچه بر روی آن فعالیت گردد، می تواند از فواید 12 گانه آن بهرمند شود. شمال شمال غرب تالاب یعنی ناحیه ای که آب  رودخانه وارد تالاب می شود نیز به عنوان گردشگاه معرفی می گردد و حدود 10 کیلومتر مانده به گاوخونی بند قدیمی «شاخ کنار» قرار دارد که چند کیلومتر از آب رودخانه را به شبعات مختلف کوچک و بزرگ تقسیم می کند.